धनिराम शर्मा

ऐतिहासिक सांस्कृतिक महत्व बोकेको गजुलकोट दरबार पर्यटकीय गन्तव्य हो । नेपाल एकिकरणपूर्व बाइसे राज्यको रुपमा चिनिने दरबार रोल्पा जिल्ला गजुल गाविसमा पर्दछ । सुलिचौरदेखि करिब १८ किलोमिटर सडक दुरीले पश्चिम उत्तरमा पर्ने दरबार गजुल गाविस ६ मा पर्दछ, ऐतिहासिक महत्व रहेको दरबार इतिहास अध्ययनताको गतिलो गन्तव्य हो, यद्यपी यसको संरक्षण संवद्र्धन र प्रवद्र्धन हुन नसक्ता ओझेलमा परेकोे स्थानीय बताँउछन ।

गजुलकोटका पुजारी चक्रबहादुर सेनसंग भएको शाके सम्बत १७०७ को ताम्रपत्रले  कोट बाइसी  राज्य मध्येको कुनै एक राज्यकोटको रुपमा रहेको प्रमाणित गरेको छ । ताम्रपत्र अनुसार गजुलकोट मध्यकालीन समयमा कोट दरबारको रुपमा भएको पुष्टि भएको छ । प्राप्त वंशावली र रुक्का पत्रले यो किल्ला सोह्रौ शताब्दीतिर भएको देखाउँछ । वंशावली अनुसार गजुलकोटका अन्तिम राजा गजिन्द्र पाल रहेको पाइन्छ । वि।सं। १५०९ अघि गजुलकोटमा राजकाज चल्ने गर्दथे । यस ठाउँमा १७ पुस्ताले राज्य गरेको बुढापाकाहरु सुनाउँछन् ।

वि।सं। १८४३ मा दामोदर पाण्डे नेतृत्वको गोर्खाली फौजले आक्रमण गरेको थियो । गोर्खाली फौंजसंग यीनले आत्मसर्मन नगरि युद्ध गरेका थिए । युद्धमा उनले वीर गति प्राप्त गरेको प्राप्त वंशालीमा उल्लेख छ ।  तर ऐतिहासिक कालखण्डको परिचय बोकेको दरबारको महत्व भएपनि सम्बन्धित निकायको ध्यान नपुग्दा इतिहास हराउदै गएको स्थानीय अगुवाहरु बताँउछन् । स्थानीय अगुवा नारायण सुवेदीले ऐतिहासिक महत्वको गन्तव्य भएपनि जिल्ला र केन्द्रले वास्ता नगर्दा सम्पदाहरु हराउँदै गएको बताउनु भयो । पुरातात्विक विभागले अध्ययन गरेपनि यसको जिर्णोद्धार र प्रवद्र्धनात्मक काममा वास्ता नगरेकोले ओझेलमा परेको दाबी गर्नुहुन्छ सुवेदी ।

तत्कालीन समयमा इटटाको गारो र झिगंटीको छानो भएको दरबार  भएको स्थानीय बताँउछन् । त्यो बेलामा गजुलमै बनेको इटाको अवशेष दरबार क्षेत्रमा अँझै पनि पाइन्छ । विसं २००५मा दरबार भत्कीएपछि विसं २०२३ सालमा ढुंगा माटो र काठ प्रयोग गरि नयाँ कोट बनाइएको स्थानीय बुढापाकाले जानकारी दिए। ताम्रपत्रमा उल्लेख भए अनुसार गजुलमा काजीहरुद्धारा राज्य संचालन भएको थियो । उनीहरु राजगुण भएका राजाको खोजीमा थिए । सुरुमा सेन राजा गजुलमा भएको पाइदैन, काजीराज्य व्यवस्था भएपनि राजगुण नभएको व्यक्ति नहँुदा लामो समय राजा नभएको बताइन्छ ।   दरबारमा राजगुण प्रतिभाशाली  व्यक्तित्वको खोजीमा काजीहरुले गूप्त सल्लाह गरी गजुलमा एउटा तलाउ खन्ने र सो तलाउको  नजिकैको चौतारीमा जुन व्यक्ति फेटा फुकालेर पहिले बस्ने साहास गर्दछ उही व्यक्तिलाई राजा बनाउने भन्ने निधो गरेको बताइन्छ । तलाउ खन्दै गर्दा जाजरकोट जक्तिपुरबाट आएका तुथा सेन त्यही चौतारीमा आइ बसेपछि काजीहरुको गुप्त सल्लाह अनुसार उनलाई नै राजा बनाइएको इतिहास छ ।

तुथासेन निकै धार्मिक व्यक्तित्व थिए जाजरकोट जुक्तिपुरका राजा भएका उनको भाईको मृत्यूपछि विधवा भाइ बुहारीलाई विवाह गराउनुर्छ भन्ने बाध्यता गराउन थाले पछि उनी विरक्तिएर हिडेका थिए । सोही क्रममा उनी गजुलकोटमा राजगुण भएका व्यक्ति खोजी भइरहेका बेला चौतारिमा आइ बसेका थिए । काजीहरुको अनुरोधमा उनी गजुलकोटका राजा भएको थिए ।  गजुलकोटको राजा भएका तुथासेनले रुकुमदरिजेनम राजाकी छोरी तुम्वावतिसंग विवाह गरेका थिए । तत्कालीन गज्ुल राज्य अन्तरगत १८ गाँउहरु रहेका थिए, उनको पाँच पुस्तापछि  धैर्यपाल राजा भएका थिए, उनका भाई कर्णपाल खुंग्रीकोटका राजा भए, एकिरणपछि   खुंग्रीकोटका अन्तिमराजा फत्तेप्रचण्डबहादुर सिहँ हुन् उनको मृत्यू विसं २०४९ मा भएको हो एकिकरणपछि सरकारी भत्ता पाउने उनै सिहँ हुन् ।

पुरातात्विक विभागले यसको सामान्य अध्ययन गरेपनि यसको प्रवद्र्धनात्मक काम गर्न कुनै निकायले चासो देखाएको पाइदैन । कसैको चासो नहुँदा  ऐतिहासिक महत्वको सम्पदा बेखबर जस्तै  भएको छ । दरबार परिसरमा तत्कालीन समयमा राजाले निर्माण गरेका हतियारहरु छन्  पुर्ननिर्माण गरिएको दरबार छ । पुरानो इतिहास बोकेको दरबार र दरबारमा मौजुदा ऐतिहासिक सम्पदाहरु हराउने अवस्था छ, त्यस्लाई जोगाउन स्थानीयहरु लागे पनि सरकारी तहबाट खासै पहल हुन सकेको छैन । यद्यपि गजुलबाट प्रतिनिधित्व गर्दै राज्यको निकायमा पुग्नेको कमी छैन तर आफ्नै घर आगनको सम्पदा गुमनाम बन्दा पनि वास्ता नगरेको स्थानीयको आरोप छ ।  करिब २० रोपनी क्षेत्रफल ओगटेको दरबारको आन्तरिक  स्थायी श्रोत नभएको स्थानीले बताएका छन् । कुनैपनि निकायको बेवास्ताका कारण लोप हुदै गएको स्थानीय वुद्धिजिवि दामु मर्सिफूल बताउनु हुन्छ । नेपाल पर्यटन बोर्ड, संस्कृति तथा पर्यटन मन्त्रालय इत्यादीले कुनै वास्ता गरेकाछैनन् राष्टिय सम्पदाको हैसियत राख्ने दरबारको लेखाजोखा गर्न राज्य तहबाट पहल भए आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको गतिलो गन्तव्य बन्न सक्ने मर्सिफूल बताउनुहुन्छ ।

तत्कालीन समयमा सात सय सखी, आठ हजार बुढागाँउ, नौसय माडीखोला, रोल्पा, बाइसखुवार कालाशेष थुप९मौजा०का नामले चिनिन्थे । हालको रोल्पामा  रहेका ऐतिहासिक महत्वका मूर्त या अमूर्त सम्पदाहरु रहेपनि स्थानीयको जाँगर कमी हुनु र सरकारी तहबाट कम वास्ता हुँदा सम्पदाहरु पर्दाभित्रै छन् । संस्कृति विज्ञ डा। शिवकुमार सुवेदीले स्थानीयको कम चासो र राज्यको ध्यान नपुग्दा ऐतिहासिक सम्पदाहरु ओझेलमा परेको बताउनुभयो । स्थानीय संरक्षण संवर्धनसंगै  सम्बन्धित निकायको ध्यान आकर्षण गराउन नसक्दा राज्यपनि बेखबर बनेको टिप्पनी गर्नुभयो । विशेष गरी जिल्ला विकास समितिले मूर्त या अमूर्त सम्पदाहरुको संरक्षण संवर्धन गर्न संग्राहलयको निर्माणका लागि नीति तथा कार्यक्रम बनाउन नसक्नुले पनि रोल्पाका यस्ता सम्पदाहरु खेर गएको डा। सुवेदीको भनाइ छ ।  खुंग्रीकोट गजुलकोट जंकोट जस्ता सांस्कृतिक गन्तव्यहरुमा पाइएका सम्पदाहरुको संरक्षणमा स्थानीयहरुको भूमिका निकै महत्व हुने भएकोले यस्ता सम्पदाहरको महत्वको बारेमा सचेतिकरण आवश्यक भएको सुवेदीले बताउनुभयो ।
हो, ऐतिहासिक सांस्कृतिक, युद्ध पर्यटन, पर्यापर्यटन , साहसिक र धार्मिक गन्तव्यहरु रोल्पामा पर्याप्त भएपनि जिम्मेवारहरुले ध्यान दिनसके पर्यटन बजारमा खपत हुन सक्ने सम्भावना भएको पर्यटन जानकारहरु बताउँछन ।

धनिराम शर्मा

दाङको घोराही नगरपालिका ७ मा पर्ने बाह्रकुुने दह एक धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य हो, आज भन्दा सयौ वर्षदेखि बाह्रकुुने दहका बराह देउताको पूूजा गरिदै आएको छ । दहको छेउमा पाँच देवी देवताका मन्दिरहरु छन् । मन्दिरमा वर्षेनी पुुुजा पाठ गरिने भएपनि विशेष पौषको अन्तिम सातादेखि माघको पहिलो हप्तासम्म ठूूलो मेला लाग्ने गर्दछ यहाँ ।  बराह देउता खुुशी भए मनोकाक्षाँ पुुरा हुुने धार्मिक विश्वास छ । एक विगाह क्षेत्रफल भएको दह १५ फूुट गहिरो छ । दहको मनोरम दृष्य अनि डुुँगा विहार र बराह देउताको पूूजापाठसंगै विशेष खालका वन भोज कार्यक्रम यहाँ हुुने गर्दछन्।
धार्मिक तथा पर्यापर्यटकीय कोणबाट मध्यपश्चिमकै एक गन्तव्य बाह्रकुुने दह आन्तरिक व्यवस्थापन र जिम्मेवारहरुको कम ध्यान पुुग्दा पर्यटन प्रवद्र्धनमा समस्या देखिन्छ। यसबाट दह संकटमा पर्ने र धार्मिक आस्थाका धरोहरहरु मर्मतको अभावमा भत्किदै जाने पक्का छ ।

वर्षमा बाह्रकुुने दहको अवलोकन गर्न भारतीय र आन्तरिक गरी ४ लाख बढी आउने गर्दछन् यसका साथै तेश्रो मुुलुुकबाट पनि एक दर्जन बढीले बाह्रकुुनेको अवलोकन गरेको तथ्याँक छ । यद्यपी पर्यटन आगमनमा बाह्रकुुनेको राम्रै देखिएपनि व्यवस्थापन राम्रो हुुन नसक्ता दह झ्याउ झारले पुुरिदै छ भने मन्दिर लगायतका पूूर्वाधार मर्मत हुुन सकेका छैेनन् । व्यवस्थापन समितिले खासै ध्यान दिन नसक्ता दह र मन्दिर जिर्ण बन्दै गएको स्थानीय धनबहादुुर घर्तीले बताए । पर्यटकहरु आएपनि दहका सफाई र मन्दिरलाई मर्मत संभार गर्न नसकिएको उनले बताए । वर्षमा दश लाख बढी आम्दानी हुुन्छ, तर आम्दानीको सही उपयोग र व्यवस्थापन गर्न समिति सक्रि नभएको उनले जिकिर गरे । चारैतिर हरियो जंगलले ढाकेको बाह्रकुुने दह क्षेत्र निकै आकर्षक छ, हरिया वन क्षेत्रको विचमा दह अनि साम्मुुनेमा बराहको मन्दिर छ । दहमा हिउँदमा डूूँगा विहार हुुन्छ, चारैतिरको मनोरम प्राकृतिक सुुन्दरतमा रम्दै पर्यटकले बराह देउतासंग आशिरवाद लिन मात्र होइन आनन्दको महशुुस गर्न पाँउछन । धार्मिक प्राकृतिक सुुन्दरताको छटाभित्र बाह्रकुुनेमा पवित्र जलको छाल उठिरहन्छ जुुन पर्यटकलाई लोभ्याउने गर्दछ । तर पछिल्लो चरणमा जिम्मेवारहरुको ढीलासुुस्ती र कम ध्यान पुुग्दा बाह्रकुुने ओभलेमा परेको महशुुस हुुन्छ । पूूर्वाधारहरुको मर्मत संभार हुुन सकेको छैन ।

हुुन त बाह्रकुुनेमा वार्षिक दश लाख आन्तरिक आम्दानी हुुन्छ, ५५ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको मन्दिर र दहको परिसरमा मनोरम स्थानहरु छन् जहाँ वन भोज जस्ता कार्यक्रम हुुने र्दछन् त्यो पनि मन्दिरको आयश्रोत हो । बाह्रकुुने दहको पर्यटन विकासका लागि पर्यटन कार्यालय भैरहवाले दश लाख, जिविस दाङले पन्ध्र लाख र नगरपालिकाले पनि चार  लाख रुपैया  सहयोग गरेको तथ्याँक छ । सहयोगबाट केही भौतिक पूूर्वाधारलाई व्यवस्था गर्ने काम पनि भएका छन् तर पूूर्वाधारहरुको उचित व्यवस्थापन हुुन नसक्ता पर्यटकीय गन्तव्य पर्यटकका लागि सन्तोष लिने ठाँउ बन्न सकेको छैन ।

घर्तीमगर मात्र पुुजारी हुुन पाउने बाह्रकुुने दहमा वर्षमा एक पटक मेला लाग्छ, मेलामा ४ हजार बढी भेडा बोकाको बलि दिइन्छ, त्यसबापत शुुल्क लिइन्छ, भने दहको कम्पाउण्ड क्षेत्रबाट वन पैदावर विक्रीबाट पनि आम्दानी हुुने गर्दछ । तर आन्तरिक व्यवस्थापन हुुन नसकेको दह मन्दिर व्यवस्थापनका जिम्मेवारहरु नै स्विकार्छन । सरकारी तहबाट सहयोग भएपनि श्रोतको सदुुपयोग हुुन नसक्ता समस्या आएको बाह्रकुुने दह मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष टेमन बुुढामगर यस्तो बताउछन् । यसका लागि स्थानीयहरुको पनि जिम्मेवारी भएको उनले बताए ।

पर्यटकका लागि घोराहीमा व्यवस्थित होटेलहरु छन्, पर्यटकहरुको आगमन पनि राम्रै छ । तर दहकोे झार झ्याउको सफाई र मन्दिरको मर्मत संभार गर्न सकिएको छैन उनले भने । पहिलेको समितिले श्रोतको सही व्यवस्थापन गर्न नसक्ता सुुधार हुुन नसकेको उनको दावी छ । पर्यटकीय हिसाबले दाङको सबै भन्दा बढी पर्यटकको नजर बाह्रकुुनेमा पुुग्ने गरेको उनले बताए । पूूर्वाधारका लागि नेपाल पर्यटन बोर्ड जिविस दाङ र घोराही नगरपालिकाको विशेष सहयोग रहेको समेत जानकारी गराए ।